Essay
Een ethische blik op wat overblijft: een museumpraktijk in beweging
Wat gebeurt er wanneer we zorgen voor collecties en archieven waarvan het verhaal niet volledig is? Wat doe je wanneer context ontbreekt, stemmen afwezig blijven of toestemming nooit werd vastgelegd? Foto’s lijken vaak een werkelijkheid vast te leggen, maar dragen evenzeer sporen van macht, selectie en uitsluiting in zich. Wat zichtbaar blijft, en wat verdwijnt, bepaalt mee hoe geschiedenis vandaag wordt gelezen en herinnerd.
Binnen FOMU maken vragen rond representatie, context en verantwoordelijkheid een belangrijk deel uit van de manier waarop tentoonstellingen worden ontwikkeld. In dit artikel verkennen we enkele ethische vraagstukken die steeds belangrijker worden binnen de museum- en erfgoedsector. We bekijken ook hoe musea daarmee kunnen omgaan in hun praktijk.
Erfgoedinstellingen met gevoelige, complexe of historisch beladen collecties en archieven moeten voortdurend afwegingen worden gemaakt over hoe deze op een zorgzame en kritische manier kunnen bewaren, onderzoeken en presenteren. In de FOMU-expo Early Gaze: Ongeziene fotografie uit de 19e eeuw kwamen deze vragen expliciet aan bod. Het aansluitende symposium An Ethical Gaze on What Remains bouwde hierop verder. Tijdens het symposium gingen experten, curatoren en erfgoedprofessionals met elkaar in gesprek over deze thematiek.
Zaalzicht Early Gaze © We document Art / FOMU
Werken met wat er niet is
Een van de centrale spanningen binnen hedendaagse museum- en archiefpraktijken is hoe om te gaan met de afwezigheid van beelden en verhalen. Archieven en collecties zijn per definitie fragmentarisch. Toch bestaat vaak de verwachting om betekenis te geven, te duiden en een volledig verhaal te vertellen. Maar wat doe je wanneer een naam ontbreekt? Wanneer een maker niet werd gedocumenteerd? Of wanneer een beeld bestaat zonder context, zonder toestemming of zonder stem?
Verschillende bijdragen benadrukten tijdens het symposium dat zulke leegtes niet altijd moeten worden ingevuld. Soms ligt de verantwoordelijkheid net in het zichtbaar maken van wat ontbreekt, eerder dan in het reconstrueren van een sluitend verhaal. Tijdens het panelgesprek werd deze gedachte geïllustreerd aan de hand van het onderzoek naar vrouwelijke fotografen in het 19de-eeuwse België. Ingrid Leonard, curator van de expo Early Gaze, lichtte toe dat, hoewel recent onderzoek nieuwe namen en sporen blootlegt, veel visueel materiaal afwezig blijft. In plaats van die afwezigheid te verbergen, werd ze expliciet onderdeel van Early Gaze. Zo werd niet alleen zichtbaar wat bewaard bleef, maar ook welke perspectieven historisch uit beeld zijn verdwenen.
Dorothée J. Louise Detournay, Studioportret van een vrouw, Collectie Fotomuseum Antwerpen
Césarine Cornand, Carte de visite met portret van een vrouw, Voor- en achterkant Collectie Fotomuseum Antwerpen
Césarine Cornand, Carte de visite met portret van een vrouw, Voor- en achterkant Collectie Fotomuseum Antwerpen
Tussen censuur en transparantie
De vraag waar de grens ligt tussen beschermen en tonen blijft een van de meest complexe afwegingen bij het maken van een tentoonstelling en het ontsluiten van collecties. Moet elk beeld toegankelijk zijn? Of zijn er beelden die beter niet publiek worden gemaakt? Musea bevinden zich voortdurend in die spanning. Enerzijds is er de verantwoordelijkheid om transparant te zijn en de geschiedenis niet te verdoezelen. Anderzijds is er de zorg voor de mensen die afgebeeld zijn, voor gemeenschappen en voor bezoekers. Die balans ligt nooit vast, maar verschuift voortdurend met de context, de tijd en het publiek.
Dat ethische afwegingen zelden eenduidig zijn, kwam in verschillende bijdragen van het symposium naar voren. Tijdens het panel werd onder meer verwezen naar beelden van Congolese vrouwen tijdens de Wereldtentoonstelling van 1897 in Tervuren, die hun gezicht en blik afwenden van de camera. Hoewel zij nooit toestemming gaven om gefotografeerd te worden, werd toch beslist om het beeld te tonen. Net omdat het een van de weinige beelden is waarin een vorm van verzet en handelingsvermogen zichtbaar wordt. Ook Anne Wetsi Mpoma, kunsthistorica en curator, benadrukte dat ethisch omgaan met erfgoed niet noodzakelijk betekent dat beelden verdwijnen, maar wel dat ze kritisch en zorgvuldig worden omkaderd.
Die afwegingen tonen tegelijk dat neutraliteit niet bestaat. Elke beslissing, van het maken van een foto tot het bewaren, beschrijven en tonen ervan, houdt een vorm van selectie en verantwoordelijkheid in. Sonia Mutaganzwa, assistent curator in FOMU, wees erop dat precies daarom ruimte moet blijven bestaan voor twijfel, frictie en voortdurende herziening. Lees ook het essay van Sonia Mutaganzwa op Kijk&Lees, waarin ze verder ingaat op hoe musea ontbrekende perspectieven zichtbaar kunnen maken en een meerstemmige museumpraktijk kunnen vormgeven.
Ook Kaat Somers en Noah Littel benadrukten dat wat vandaag als een zorgzame of correcte keuze wordt beschouwd, morgen opnieuw in vraag kan worden gesteld. Net die bereidheid om keuzes blijvend te herbekijken, vormt een essentieel onderdeel van een ethische museumpraktijk.
Het museum als ‘accountable space’
De vragen rond archieven en collecties gaan niet alleen over het verleden, maar ook over de verantwoordelijkheid die musea vandaag dragen. Musea worden steeds vaker gezien als plekken waar verschillende perspectieven naast elkaar kunnen bestaan en met elkaar in dialoog gaan. Hoe we vandaag omgaan met archieven en collecties, bepaalt uiteindelijk mee hoe toekomstige generaties kunnen terugkijken. Alles wat vandaag wordt gedocumenteerd, beschreven en getoond, vormt het erfgoed van morgen.
Die verantwoordelijkheid beperkt zich niet tot de selectie van beelden, maar strekt zich ook uit tot de manier waarop ze worden gepresenteerd. Tentoonstellingen tonen niet alleen beelden, maar plaatsen ze ook in een context. Hoe bezoekers een beeld lezen, wordt mee gevormd door hun eigen referentiekaders, verwachtingen en ervaringen. Een beeld krijgt betekenis in de ontmoeting met de kijker, waardoor een tentoonstelling nooit volledig kan bepalen hoe het ontvangen wordt. Tijdens haar presentatie liet scenograaf Afaina de Jong zien hoe ruimtelijke keuzes, vitrines, teksten en de fysieke beweging van bezoekers meebepalen hoe spanningen en gevoeligheden worden ervaren. De verantwoordelijkheid zit dus niet alleen in de selectie van beelden, maar ook in de manier waarop een tentoonstelling het kijken zelf vormgeeft. Een voorbeeld is hoe het weglaten van een muur benadrukt dat bepaalde delen van de geschiedenis niet losstaan van elkaar. Of dat het gebruik van vitrines de kwetsbaarheid en zorg benadrukt van een beeld of object.
Zaalzicht Early Gaze © We document Art / FOMU
Zaalzicht Early Gaze © We document Art / FOMU
Daarnaast vraagt een zorgzame museumpraktijk om ruimte te maken voor verschillende stemmen en niet te vertrekken vanuit een eigen invulling. Samenwerkingen met onderzoekers, onafhankelijke archieven en reflectiegroepen spelen daarin een cruciale rol. Jessica de Abreu, antropoloog en medeoprichter van Black Archives, benadrukten dat multi-perspectiviteit meer vraagt dan goede intenties alleen. Participatief werken is dus niet enkel een methode maar een duurzame manier om collecties, archieven en institutionele kennis blijvend in vraag te stellen en open te breken.
Archieven als levende structuren
Er zijn geen sluitende antwoorden op deze vragen. Wat wel gezegd kan worden, is dat werken met (fotografisch) erfgoed vandaag meer vraagt dan historische kennis of technische expertise alleen. Het vraagt om een voortdurende oefening in aandacht, zorg en kritisch kijken. Verschillende sprekers van het symposium maakte elk op hun eigen manier duidelijk dat archieven en collecties geen neutrale of statische gehelen zijn. Het zijn levende structuren die voortdurend (moeten) veranderen door nieuwe inzichten, contexten en stemmen. Zo liet Guy Dupont, hoofd collectie van Letterenhuis, het Letterenhuis actief samenwerkt met verschillende gemeenschappen en vertegenwoordigers om hun archieven aan te vullen.
Tegelijk blijft er toch een zeker ongemak aanwezig gezien dat volledigheid nooit haalbaar is. Sommige verhalen blijven fragmentarisch, sommige beelden missen context, en sommige perspectieven zullen misschien nooit volledig teruggevonden worden. Net daarom werd ook tijdens het symposium gepleit voor een museumpraktijk die ruimte laat voor ambiguïteit, openheid en voortdurende herziening. Niet alles hoeft definitief ingevuld of opgelost te worden.
Misschien ligt daar net de kern van een ethische blik op wat overblijft: niet in het streven naar een sluitend verhaal, maar in het zichtbaar maken van wat ontbreekt, het blijven bevragen van bestaande structuren, en het openhouden van ruimte voor complexiteit, twijfel en meerstemmigheid.
Dit artikel werd geschreven door Fouzia Sadala, assistent-curator binnen de collectie-afdeling en organisator van het symposium An Ethical Gaze on What Remains. Het symposium vond plaats op 12/02/2026 in FOMU en werd georganiseerd naar aanleiding van de tentoonstelling Early Gaze: Ongeziene fotografie uit de 19e eeuw. Het bracht onderzoekers, curatoren en erfgoedprofessionals samen om in gesprek te gaan over de ethische vraagstukken die vandaag leven binnen de museum- en erfgoedsector. Hieronder volgt een overzicht van de sprekers en panelleden die aan het symposium deelnamen.
Sprekers van het symposium:
- Tamara Berghmans is curator van Early Gaze en behaalde een doctoraat in de Kunstwetenschappen aan de VUB (Vrije Universiteit Brussel). Sinds 2010 werkt ze als curator en onderzoeker binnen de collectieafdeling van FOMU.
- Sonia Mutanganzwa is assistent-curator van Early Gaze en werkt momenteel binnen de tentoonstellingsafdeling van FOMU. Haar werk focust op dekoloniale en intersectioneel feministische benaderingen van taal en visuele cultuur.
- Steven F. Joseph, auteur in de Early Gaze-publicatie, is verzamelaar en fotografiehistoricus gespecialiseerd in 19de-eeuwse fotografie in België, de ontwikkeling van fotomechanische processen en reclamefotografie.
- Afaina de Jong, scenograaf van Early Gaze, is een architect gevestigd in Amsterdam en oprichter van studio AFARAI. Haar werk bevindt zich op het snijvlak van architectuur en kunst, met een sterke focus op het representeren van mensen en culturele bewegingen die historisch weinig plaats kregen binnen ruimtelijk ontwerp.
- Anne Wetsi Mpoma, deelnemer van de reflectiegroep van Early Gaze, is kunsthistorica, curator, auteur en galerijhouder. In haar werk onderzoekt ze manieren om kunst en het culturele verbeeldingskader te deconstrueren en herdenken vanuit een meer inclusieve samenleving.
- Kaat Somers is onderzoeker bij FOMU en focust op gevoeligheden binnen archieven en collecties, en op de betrokkenheid van erfgoedgemeenschappen binnen museum- en archiefpraktijken.
- Ingrid Leonard, curator van Early Gaze, werkt als onderzoeker en curator binnen de collectieafdeling van FOMU. Ze heeft een achtergrond in fotografie (Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen) en geschiedenis (Universiteit Antwerpen). Haar onderzoek richt zich onder meer op de bijdragen van negentiende-eeuwse Belgische vrouwelijke fotografen.
- Noah Littel is doctoraatsonderzoeker aan de Faculty of Arts and Social Sciences van Maastricht University. Hun onderzoek focust op de geschiedenis van Nederlandse queer- en feministische archiefinstellingen vanaf de jaren 1970. Littel cureerde ook de tentoonstelling The Archive in Progress, gepresenteerd bij IHLIA LGBTI Heritage en Atria in Amsterdam.
- Jessica de Abreu is antropoloog en curator, met een focus op postkoloniale perspectieven en intersectionaliteit. Haar langdurige betrokkenheid bij de Afrikaanse diaspora leidde tot internationaal onderzoek rond sociale mobiliteit. Ze is medeoprichter van The Black Archives, een van de eerste historische archieven in Nederland die zich richt op zwarte geschiedenis in Nederland en daarbuiten.
- Guy Dupont is historicus en archivaris, en hoofd collecties bij het Letterenhuis in Antwerpen, het literaire archief van Vlaanderen. Een van zijn belangrijkste aandachtspunten is het verbeteren van de publieke digitale toegankelijkheid en herbruikbaarheid van erfgoedcollecties, in het bijzonder fotografie, via het beheer van auteursrechten, portretrechten, privacyrechten en gebruikerslicenties
EARLY GAZE: Ongeziene fotografie uit de 19e eeuw was van 24/10/2025 tot en met 1/03/2026 te zien in FOMU. De tentoonstelling wierp een nieuwe blik op het ontstaan en de ontwikkeling van de fotografie in het 19e-eeuwse België. Tijdens het symposium Early Gaze: An Ethical Gaze on What Remains op 12/02/2026 gaf expert en fotohistoricus Steven F. Joseph een presentatie over het fotografisch verleden in België. Je kan een herwerkte versie daarvan hier lezen
Naar aanleiding van de tentoonstelling verscheen ook de gelijknamige publicatie EARLY GAZE. Het rijk geïllustreerde boek brengt zeldzame foto's uit de FOMU-collectie samen met essays van Steven F. Joseph, Sonia Mutaganzwa, Tamara Berghmans, Ingrid Leonard, Kaat Somers en andere experten. Samen belichten zij de geschiedenis van de vroege fotografie vanuit historische, technische, museale en ethische perspectieven.
